Venlo, 17 december 2011
Beste leden,
Het nieuwe jaar begint met een voordracht op 27 januari. Die wordt gehouden door Drs. Radboud Koop met het onderwerp “Satellieten kijken in de aarde”.
We zijn gewend aan beelden van de aarde die met behulp van satellieten zijn gemaakt. Foto’s van het aardoppervlak, de continenten, de oceanen of steden en straten. Of radarbeelden van hoge- en lagedrukgebieden, wolkenformaties en regengebieden. Of plaatjes van het ozongat, de verspreiding van vervuilende stoffen in de atmosfeer, de toename van CO2. Allemaal afbeeldingen van de buitenkant van de aarde en van het dunne laagje daaromheen, de atmosfeer. Maar wat zit er nou binnen in de aarde? Kun je dat ook met satellieten zien?
Dat kan niet met dezelfde methoden waarmee we de plaatjes van de buitenkant maken. De afbeeldingen van de buitenkant worden gemaakt met camera’s of spectrometers, die in allerlei delen van het elektromagnetische spectrum hun metingen doen. Eigenlijk kun je niet zo goed rechtstreeks in de aarde kijken. Wel indirect. Want binnenin de aarde zit allemaal massa. Allerlei soorten gesteente, met een hogere of lagere dichtheid. Die verschillende massaconcentraties zorgen er voor dat de zwaartekracht aan de buitenkant van de aarde niet overal hetzelfde is. En die zwaartekrachtsverschillen kun je meten. Op het aardoppervlak, maar ook in een satelliet. En als we die zwaartekracht overal op aarde vanuit de satelliet meten, kunnen we omgekeerd te weten komen hoe de massa binnenin de aarde verdeeld is.
Er zijn tegenwoordig satellieten die de, op satelliethoogte, zeer zwakke zwaartekracht heel nauwkeurig kunnen meten met zeer geavanceerde technieken. Wetenschappers weten hoe ze daaruit iets kunnen zeggen over wat er in de aarde zit. En hoe die processen in de loop van de tijd veranderen. Zo kunnen we iets te weten komen over zeespiegelveranderingen, over het afsmelten van ijs op Groenland, over grondwatervariaties, over de terugverende aardkorst na een ijstijd, over de processen die zich afspelen bij vulkanen en aardbevingen, over de dikte van de aardkorst, over massaverschillen in de aardmantel waar op sommige plekken heet gesteente omhoog komt, en over de kant waar het water op de continenten naar toe stroomt.
In deze lezing gaat Radboud Koop in op het principe van zwaartekrachtsmetingen in satellieten, hoe je dat doet (want een satelliet is toch in vrije val, dus is er geen zwaartekracht?), en wat je allemaal te weten kunt komen als je het aardse zwaartekrachtsveld nauwkeurig in kaart brengt. Natuurlijk gaat het ook over de vorig jaar gelanceerde Europese zwaartekrachtssatelliet GOCE, die een paar maanden geleden zijn eerste spectaculaire resultaten heeft getoond.