Agenda
Venlo, 12 juli 2011 (Geboortedag “Jean Delsing” 1918)
Beste leden,
“Als we een zomer krijgen, zoals we afgelopen winter in december hadden, dan komen we nog flink aan het zweten”, hoorden we in het begin van het jaar vaak roepen. Hoe de zomer wordt weten we nog niet, maar de afgelopen lente heeft vele records gebroken sinds de meteorologische waarnemingen worden bijgehouden. Meer zon dan in Spanje! De vele heldere nachten maakten het gebrek hieraan in een typisch kijkseizoen meer dan goed! Overdag kwam ook de zonwaarnemer goed aan zijn trekken. Er was weer een aantal zonnevlekken te zien en de leden die een speciale H-alfa zonnetelescoop hadden konden vaak genieten van de prachtigste uitbarstingen.
Om de vergelijking met afgelopen jaar compleet te maken, was er weer een grote vulkaanuitbarsting op IJsland die het luchtverkeer beïnvloedde. Gelukkig was de pluim en dus het gevaar niet zo heftig als verleden jaar.
Helaas waren de nationale sterrenkijkdagen in het afgelopen voorjaar niet zo’n succes als waar we op gehoopt hadden. In plaats van de locatie op de Grote Heide werd gekozen voor het voormalige kazerneterrein in Blerick. Ook dit bleek geen succes te zijn. Toch zullen we in het voorjaar van 2012 weer een nieuwe poging wagen. Daarnaast starten we nieuwe activiteiten op, waarmee we meer mensen willen bereiken voor de sterrenkunde- en weerkundehobby, maar daarover later meer.
Foto van de totale maansverduistering op 15 juni j.l.
Deze kon in Nederland maar voor een deel gevolgd kon worden. De maan kwam totaal verduisterd op.
Foto: Wim van Enckevort
Het eerste halfjaar werd overschaduwd door het overlijden van onze penningmeester Will Bouts na een zeer zwaar ziekbed. Gelukkig vonden we een opvolger in de persoon van Joost Geeraedts. Hij was al eerder bestuurslid en wel van 1977 tot 1988, waarvan vanaf 1980 als secretaris.
Hoe ziet het programma voor het seizoen 2011-2012 eruit?
Uiteraard begint het seizoen als vanouds met de Perseïdenactie. Deze is op 12 augustus. Helaas is het dan volle maan, maar de gezelligheid zal er niet minder om zijn. Net zoals de laatste keren combineren we dit met een chinees buffet. We beginnen om 20h00. De kosten zijn, inclusief drank, € 22,50 per persoon. Uiteraard gaat het alleen door bij goed weer. We beslissen drie dagen van te voren, dit i.v.m. de bestelling van het buffet. De kosten dienen uiterlijk 5 augustus op girorekening 10 33 11 459 t.n.v. H.G.J. Rutten te zijn overgeboekt. Bij geen doorgang volgt onmiddellijk een restitutie.
De eerste voordracht van het seizoen is op 30 september door Dr. Hans van der Meer over “Einstein in het heelal”.
In de 19e eeuw behaalde de hemelmechanica, gebaseerd op de zwaartekrachtsleer van Isaac Newton, een aantal grote successen, waaronder het terugvinden van Ceres in december 1801 en de ontdekking van Neptunus in 1846. Aan het begin van de 20e eeuw publiceerde Albert Einstein een nieuwe gravitatietheorie. Deze theorie verklaarde de periheliumbeweging van Mercurius en voorspelde de juiste afbuiging van sterlicht tijdens een totale zonsverduistering. Deze lezing vertelt iets over de historie van de zwaartekrachtstheorie, iets over Einstein en zijn algemene relativiteitstheorie, en behandelt vervolgens vele sterrenkundige aspecten, zowel instrumenten als waarnemingen. De natuurkundige behandeling van de theorie valt buiten het bestek van deze lezing. Onderwerpen die aanbod komen zijn o.a. planeet- en dubbelpulsar banen, de invloed van zwaartekracht op tijd, de afbuiging van licht onder invloed van zwaartekracht, en hoe hiermee exo-planeten ontdekt kunnen worden. Ook wordt er ingegaan op recente experimenten, zowel op land als in de ruimte, die bedoeld zijn om exotische effecten als frame-dragging en gravitatiestraling waar te nemen.
Hans van der Meer studeerde theoretische sterrenkunde in Utrecht (1984), met als afstudeeronderwerp stercorona’s. Tegenwoordig houdt hij lezingen over diverse onderwerpen voor afdelingen en werkgroepen van de KNVWS, en gaat sinds 2005 regelmatig op reis om zonsverduisteringen mee te maken. De laatste was op 11 juli 2010 op het verre atol Tatakoto in de Stille Oceaan.
Foto van de komeet 103P/Hartley die op 11 oktober 2010 gemaakt werd door Frans Kerren met een 102 mm F/7 Apo. Het is een stack van 9x60s. Met deze foto stond Frans op de 3e plaats met de fotowedstrijd met 109 punten
De volgende lezing is op 21 oktober, dus niet op de gebruikelijke laatste vrijdag van de maand, maar een week eerder. Deze voordracht wordt gehouden door Dr. Detlef Koschny van de ESA en handelt over “Wat doet de ESA met betrekking tot kleine planeten” en “Het Space Situational Awareness Program”.
In deze voordracht gaat het vooral over kleine planeten die de aarde zeer dicht kunnen naderen. Dit jaar nog heeft een kleine planeet van 10 m diameter, de aarde op een afstand van slechts 12.000 km gepasseerd. Er komen dus geregeld van deze objecten heel erg dicht bij ons in de buurt. Soms kan dat leiden tot catastrofale gevolgen.
Detlef Koschny studeerde ruimtevaarttechnologie aan de universiteit in München. Daarna werkte hij bij het Max Planck Instituut en was hij technisch manager van ruimtecamera’s. Na deze periode vertrok hij naar de ESA, waar hij eerst werkte als onderzoeker. Via een tussenstap als project-wetenschapper is hij momenteel “Near Earth Object segment manager”. Zijn beroep is ook zijn hobby: het waarnemen van kleine planeten.
Op 12 november is de bekende Astrodag in Goirle. Op die dag houden amateurs lezingen over allerlei onderwerpen en wordt ook de Jan van der Biltprijs 2011 uitgereikt. Op dit moment is nog niet bekend wie de winnaar(s) is/zijn.
Op zaterdag 19 november is het najaarssymposium van de KNVWS in Utrecht. Het themaonderwerp is nog niet bekend, maar zodra we meer weten, zal de nodige informatie doorgestuurd worden, zodat iedereen die het wil bijwonen zich rechtstreeks bij “De Koepel” kan aanmelden.
De voordracht in november is weer op de traditionele laatste vrijdag en wel op 25 november. Op die avond vertelt Anne van Weerden iets over “Het inflatieheelal”.
Het verhaal gaat over de oerknaltheorie, een sterke theorie voor het ontstaan van het heelal. Voor de juistheid van deze theorie zijn veel aanwijzingen gevonden, zoals de kosmische achtergrondstraling. Maar helaas heeft de theorie ook een paar nare problemen. In de jaren ’80 werd een theorie bedacht om die problemen op te lossen. Het idee was dat het heelal een korte periode had doorgemaakt, waarin het ineens ontstellend veel groter werd, van de omvang van een proton tot een grapefruit in 10-43 seconde. Een grapefruit is natuurlijk niet erg groot, zeker niet voor een heelal. Dus het lijkt misschien nog niet ‘ontstellend’, totdat je bedenkt wat eigenlijk 10-43 seconde is: Het ging dus wel erg snel! Deze theorie werd het inflatiemodel genoemd, en het heelal ‘ the inflationary universe’, vrij vertaald: het ‘ opgeblazen’ heelal. Dit model loste de belangrijkste problemen van de oerknaltheorie op, maar het gaf zelf helaas weer nieuwe problemen. En om die weer op te lossen is helaas nog niet helemaal gelukt. Misschien gaat het helemaal niet lukken, dat kan ook. In dat geval moet er weer iets anders verzonnen worden!
Met deze schitterende wolkenfoto bereikte Geert Ottenheim de 2e plaats in de fotowedstrijd met 113 punten
December is weer de maand van onze eigen ledenavond. Eigen leden vertellen welke activiteiten zij verricht hebben, welke successen ze hebben geboekt, welke onderwerpen hun interesseert, enzovoorts. Elk jaar geeft dit weer een boeiende causerie over wat ons ieder bezig houdt. Menig nieuw interessegebied is op zo’n avond geboren en vaak gaf dat een aanzet om zelf iets in een bepaalde richting te gaan doen. Laat je verrassen of nog liever: vertel zelf iets over je activiteiten op vrijdag 16 december.
Het nieuwe jaar begint met een voordracht op 27 januari. Die wordt gehouden door Drs. Radboud Koop met het onderwerp “Satellieten kijken in de aarde”.
We zijn gewend aan beelden van de aarde die met behulp van satellieten zijn gemaakt. Foto’s van het aardoppervlak, de continenten, de oceanen of steden en straten. Of radarbeelden van hoge- en lagedrukgebieden, wolkenformaties en regengebieden. Of plaatjes van het ozongat, de verspreiding van vervuilende stoffen in de atmosfeer, de toename van CO2. Allemaal afbeeldingen van de buitenkant van de aarde en van het dunne laagje daaromheen, de atmosfeer. Maar wat zit er nou binnen in de aarde? Kun je dat ook met satellieten zien?
Dat kan niet met dezelfde methoden waarmee we de plaatjes van de buitenkant maken. De afbeeldingen van de buitenkant worden gemaakt met camera’s of spectrometers, die in allerlei delen van het elektromagnetische spectrum hun metingen doen. Eigenlijk kun je niet zo goed rechtstreeks in de aarde kijken. Wel indirect. Want binnenin de aarde zit allemaal massa. Allerlei soorten gesteente, met een hogere of lagere dichtheid. Die verschillende massaconcentraties zorgen er voor dat de zwaartekracht aan de buitenkant van de aarde niet overal hetzelfde is. En die zwaartekrachtsverschillen kun je meten. Op het aardoppervlak, maar ook in een satelliet. En als we die zwaartekracht overal op aarde vanuit de satelliet meten, kunnen we omgekeerd te weten komen hoe de massa binnenin de aarde verdeeld is.
Er zijn tegenwoordig satellieten die de, op satelliethoogte, zeer zwakke zwaartekracht heel nauwkeurig kunnen meten met zeer geavanceerde technieken. Wetenschappers weten hoe ze daaruit iets kunnen zeggen over wat er in de aarde zit. En hoe die processen in de loop van de tijd veranderen. Zo kunnen we iets te weten komen over zeespiegelveranderingen, over het afsmelten van ijs op Groenland, over grondwatervariaties, over de terugverende aardkorst na een ijstijd, over de processen die zich afspelen bij vulkanen en aardbevingen, over de dikte van de aardkorst, over massaverschillen in de aardmantel waar op sommige plekken heet gesteente omhoog komt, en over de kant waar het water op de continenten naar toe stroomt.
In deze lezing gaat Radboud Koop in op het principe van zwaartekrachtsmetingen in satellieten, hoe je dat doet (want een satelliet is toch in vrije val, dus is er geen zwaartekracht?), en wat je allemaal te weten kunt komen als je het aardse zwaartekrachtsveld nauwkeurig in kaart brengt. Natuurlijk gaat het ook over de vorig jaar gelanceerde Europese zwaartekrachtssatelliet GOCE, die een paar maanden geleden zijn eerste spectaculaire resultaten heeft getoond.
De volgende voordracht is weer een “vroege”. Carnaval is niet weg te denken binnen de Limburgse gemeenschap en dus passen wij ons programma daarop aan en houden de februari-lezing op vrijdag 17 februari. Deze lezing door Prof. Dr. Jan Willem Pel voor ons een voordracht over “Moderne telescopen”. De Very Large Telescope of VLT is een zeer geavanceerd astronomisch observatorium, dat gevestigd is op de berg Cerro Paranal in de Atacamawoestijn in Chili op 2635 meter hoogte. De VLT is op die plaats gebouwd zodat de ESO (Europese Organisatie voor Astronomisch Onderzoek in het Zuidelijk Halfrond) zo weinig mogelijk hinder zou ondervinden van bewolking, lichtvervuiling en de dampkring. Het observatorium bestaat uit vier grote 8,2-meter spiegeltelescopen en een aantal kleinere telescopen met een spiegeldoorsnede van 1,8 m. De vier spiegeltelescopen kunnen als een interferometer aan elkaar worden gekoppeld, waardoor ze als één grote telescoop kunnen opereren. Dit systeem staat bekend als Very Large Telescope Interferometer of VLTI. Het nut van interferometrie is de enorme toename van het scheidend vermogen. In de afgelopen jaren zijn de waarneemmogelijkheden in de optische astronomie revolutionair veranderd. In relatief korte tijd is er een reeks zeer grote telescopen gebouwd met spiegels van 8 tot 10 meter. Ontwerpen voor nog grotere telescopen liggen op de tekentafel. Daarnaast heeft de ontwikkeling van de ruimtevaart het mogelijk gemaakt om telescopen boven de aardse dampkring te brengen. Hierdoor zijn voor het eerst alle golflengtegebieden van het elektromagnetische spectrum toegankelijk geworden. De spectaculaire prestaties van deze nieuwe telescopen zijn echter niet alleen te danken aan de enorme spiegels, maar vooral aan het samengaan van een aantal technologische doorbraken. Dankzij de enorme rekenkracht van moderne computers, het gebruik van ‘active optics’ en ‘adaptive optics’ technieken, èn door de beschikbaarheid van veel betere detectoren is er een geweldige sprong gemaakt in gevoeligheid en beeldscherpte. Al deze nieuwe technieken hebben niet alleen een totaal nieuw soort telescopen mogelijk gemaakt, maar ook een nieuwe generatie van meetinstrumenten achter die telescopen. Nederland is nauw betrokken bij de bouw van die instrumenten.
De voordracht geeft een overzicht van de recente ontwikkelingen op het gebied van optische telescopen en instrumenten en van de rol die Nederland daarin speelt.
Professor Jan-Willem Pel is wetenschappelijk medewerker bij het Kapteyn Instituut en hoogleraar aan de Rijks universiteit Groningen.
De winnende foto van de rubriek “Foto van de Week” van onze website die door Mario Dijckmanns is gemaakt met zijn zelfgebouwde Newton met een extra kleine obstructie. Hij kreeg van de leden op de jaarvergadering 122 punten.
Op 30 maart is het weer de laatste vrijdag van de maand en dan houdt drs. Erwin van Ballegoij gaat over “Het waarnemen van veranderlijke sterren”. Het valt niet op, toch is er met het blote oog een ster aan de hemel te vinden die met een hele nauwkeurige cyclus van helderheid verandert: Algol in het sterrenbeeld Perseus. Deze helderheidsveranderingen worden veroorzaakt omdat er een kleinere begeleider om deze ster draait en wij ons precies in het baanvlak bevinden, zodat deze sterren elkaar regelmatig afdekken. Maar Algol is niet het enige type, er zijn ook veranderlijke sterren die groter en kleiner worden met een heel nauwkeurige periode en zo als duimstok om het heelal te meten kunnen dienen. Wat er allemaal nog meer is aan veranderlijken aan de hemel wordt uitgebreid uitgelegd. Daarnaast wordt ook verteld hoe ze worden waargenomen, hoe hun helderheid wordt bepaald, hoe je ze kunt vinden en, last but not least hoe de waarnemingen worden gepresenteerd en wat er mee wordt gedaan. Erwin van Ballegoij is waarneemleider van de vereniging van waarnemers van veranderlijke sterren. In zijn dagelijkse leven is hij leraar scheikunde aan een middelbare school. Op 12 november verleden jaar ontving Erwin van Ballegoij, samen met Reinder Bouma, de Dr. J. van der Biltprijs van de Koninklijke Nederlandse Vereniging voor Weer- en Sterrenkunde wegens hun verdienstelijke staat van waarnemingen. Erwijn heeft ruim 25.000 helderheidsschattingen van veranderlijke sterren gedaan, Reinder bijna.
Op 27 april houdt Dr. Rob Groenland van het KNMI voor ons de laatste voordracht van het seizoen en wel over “Het ontstaan van windhozen in Nederland”.
In Nederland komen zowel in de zomer als in het najaar kleine waterhozen voor. Dit verschijnsel wordt het meeste gezien boven het IJsselmeer, de Waddenzee en de Noordzeekust. Windhozen van een grotere omvang die langer aanhouden zijn hier minder bekend, maar treden enkele malen per jaar op in het oosten van Nederland. Daarin zijn veel overeenkomsten te herkennen met de tornado's in de USA.
Om de hozen te karakteriseren wordt gebruik gemaakt van een ruimte- en tijdschaal. Bij de bestudering hiervan wordt gekeken naar de naamgeving, het heersende klimaat, de wijze van ontstaan, de methode van waarnemen en de verwachting over het voorkomen van dergelijke verschijnselen.
Rob Groenland is werkzaam voor het KNMI. Dit instituut ontwikkelde diverse methodes voor de bestudering van waterhozen en buiencomplexen.
Op 21 april is de Astrodag in Hoogeveen. Daar houden amateurs lezingen over een breed scala van onderwerpen en wordt dit jaar voor het eerst de Hugo van Woerden aanmoedigingsprijs uitgereikt. Op dit moment is nog niet bekend wie gelukkige winnaar(s) is/zijn.
Op 5 mei is de Astronomiebeurs ATT in Essen. Dit is een van de grootste telescoopbeurzen van Europa.
Overige activiteiten
Starparties
Wat de overige activiteiten betreft gooien we het in dit seizoen over dezelfde boeg als verleden jaar. Als iemand in groepsverband wil waarnemen kan hij contact opnemen met andere leden met de vraag of ze willen meedoen. Dan kan onderling iets afgesproken worden. Hiervoor kan gebruik gemaakt worden van een deelnemerslijst, die op verzoek naar geïnteresseerde leden wordt toegestuurd. Aanvraag van deze lijst betekent wel dat je ook op de lijst komt te staan met adres, telefoonnummer en e-mail adres.
We wijzen verder op de activiteiten van ons actief lid Mario Dijckmanns uit Horst. Hij organiseert geregeld starparties in de Peel waar het heel mooi donker is. Ze worden ad hoc georganiseerd als er goed weer is voorspeld. Meer details zijn altijd te vinden op de website http://www.tracksonline.nl/content/astronomie/starparty/index.html
Landelijke sterrenkijkdagen
Natuurlijk doen we wel mee met de landelijke sterrenkijkdagen, die naar verwachting plaats zullen vinden op 2, 3 en 4 maart 2012. Dit gebeuren voor het grote publiek organiseren we natuurlijk volgens het vertrouwde recept dat altijd goed heeft gewerkt. Toch is er een klein verschil. We gaan niet meer bij het Informatiecentrum op de Grote Heide staan. Dit om twee redenen. De ene is veiligheid, de tweede is dat we er naar streven dat in de directe omgeving iemand telefonisch bereikbaar is. Kijklustigen kunnen dan altijd bellen of het doorgaat of niet.
Verenigingsfoto van de week
Graag nodigen wij jullie uit om leuke plaatjes aan ons te sturen om ze op de website te plaatsen als verenigingsfoto van de week. Alle soorten weer- en sterrenkundige foto’s, gemaakt met een simpel fototoestel of via een gekoelde CCD-camera door een supergrote telescoop, zijn welkom. Bij meerdere inzendingen beslist het bestuur welke geplaatst wordt. Het adres waar de foto’s naar toe kunnen worden gestuurd is info@astrovenlo.nl. Tijdens de jaarvergadering in het voorjaar 2012 kiezen de leden, na een voorselectie door het bestuur, hieruit de verenigingsfoto van het jaar 2011. Veel succes!
Bij het insturen van de foto’s gaarne een korte beschrijving (niet in de ik-vorm) met gegevens wanneer de foto gemaakt werd, met welk instrument (telescoop) en opname apparatuur. Mogelijk dat jouw opname een aansporing voor anderen is ook foto’s te gaan maken en liever nog in te sturen.
Stuur ook in als je denkt, dat kan beter. Dat is waar, het kan altijd beter, daarom niet wachten met insturen maar gewoon doen!
We zijn beniewd naar de inzendingen.
Instrumentenuitleen
De vereniging heeft een aantal instrumenten in bezit die ter beschikking staan voor uitleen. Dit zijn een 140 mm Schmidt/Cassegrain telescoop en twee astronomische binoculairen: 14x100 en 11x80. Ook kan de door Willem van Enckevort geschonken stabiele parallactische montering geleend worden. Deze is geschikt voor een korte lenzentelescoop met een objectiefdiameter tot ca. 10 cm of een spiegeltelescoop tot ca. 20 cm. Een aanvraag tot lenen kan bij het bestuur worden ingediend. Lenen is gratis, maar er wordt wel een borgsom gevraagd.
Ook is een 45 cm Dobson beschikbaar voor waarnemingen, echter gezien de omvang is het instrument niet transportabel. De waarneemplek is de relatief donkere tuin van de voorzitter. Overigens staat deze telescoop te koop. Voor € 1750 inclusief een 30 mm groothoek oculair en een laser collimator.
Tijdschriftenuitleen
Steeds meer leden maken gebruik van de tijdschriftenuitleen. In de portefeuille hebben we: Zenit, Interstellarum, Sterne und Weltraum en het ESA-bulletin. Voor leden is deelname aan de
tijdschriftencirculatie gratis. Per keer kunnen maximaal 3 tijdschriften geleend worden; inleveren gebeurt bij de volgende voordracht.
Website
De afdelingswebsite wordt onderhouden door onze webmaster . Hierop staat allerlei informatie over onze vereniging en worden last minute mededelingen gedaan, zoals het niet doorgaan van een voordracht door plotselinge ziekte van de spreker. Daarnaast is het een schitterende startpagina met veel goede en snelle links naar allerlei sites. Het adres van de
website is www.astrovenlo.nl . Om extra informatie te plaatsen op deze site kunt u een mail sturen naar info@astrovenlo.nl.
Nieuwe activiteiten
Sinds kort is de commissie ‘nieuwe activiteiten’ actief. Deze commissie onderzoekt welke mogelijkheden er zijn om een breder publiek geïnteresseerd te krijgen voor de weer- en sterrenkunde. Er zijn ideeën om lezingen op scholen te houden, kijkavonden bij scholen of overdag naar de zon te kijken met een Ha-kijker, etc. Mocht je belangstelling hebben om aan deze promotie van onze prachtige hobby mee te doen, dan kun je je bij het bestuur melden. Daarnaast kijkt de commissie ook naar vernieuwende activiteiten binnen de vereniging zelf, zodat deze organisatie sprankelend jong blijft.
Geen ervaring met waarnemen? Hoe stel je een telescoop goed op? Hoe maak je mooie plaatjes?
Heb je één of meer of nog andere vragen op het gebied van waarnemen of het gebruik van je telescoop? Schroom niet en neem contact op met de vereniging via info@astrovenlo.nl . We kunnen je verder helpen naar leden die bedreven zijn in tal van facetten van de visuele of digitale observatie. Diverse leden hebben eenvoudige tot zeer geavanceerde apparatuur voor het waarnemen van tal van hemels objecten.
Heb je geen kijker of ben je beginnen amateurastronoom, of boeit je het weer meer, er zijn tal van mogelijkheden om je in deze mooie en interessante hobby te verdiepen en straks ook mooie resultaten te scoren.
Was de lezing die je bijwoonde te moeilijk? Laat ons dat ook weten. Zie je al aan het onderwerp dat het moeilijk lijkt, blijf dan niet weg maar kom juist. Je kunt de sprekers altijd vragen stellen. Het bestuur streeft ernaar om voordrachten voor elk wat wils te organiseren. Dus heb je ideeën voor een interessante voordracht dan horen we dat ook graag.
Hay Rutten (voorzitter)
Wim van Enckevort (secretaris)
PS
Denk, al u deelneemt, aan de opgave voor de Perseïden actie: uiterlijk 5 augustus € 22,50 p.p. op rekening 1033 11459 t.n.v. H.G.J. Rutten – Arcen.